Sommigen zijn op de wereld gekomen om anderen een dienst te bewijzen. Tom Schoepen lijkt een van hen. Hij offerde zowat vier jaar van zijn leven op om vijftien miljard jaar evolutie en vijfduizend jaar culturele geschiedenis te plaatsen op één grote tijdsbalk. In één oogopslag is duidelijk wie in welke tijd leefde en wat wanneer deed. Studenten die door de enorme hoeveelheid aan kennis door de bomen het bos al lang niet meer zagen, kunnen nu opgelucht ademhalen.

Je moet wel gek zijn om zoiets te doen. En toch, als je Tom Schoepen ziet, zie je een rustige man die goed weet waar hij mee bezig is. Ik had geld nodig, had een idee en dat sloeg toevallig aan." De uitwerking van zijn idee kunnen we bezichtigen in cultureel centrum Backstage, tegenover de Vooruit, in Gent. Op een podium staat een enorme tijdbalk � een poster van 2 bij 1,37 meter � opgesteld. Op de poster staan vijftien miljard jaar evolutie van het heelal en vijfduizend jaar culturele geschiedenis. Meer dan drieduizend belangrijke stromingen, figuren, publicaties en andere menselijke prestaties worden gesitueerd in de tijd. De tijdsbalk is opgedeeld in drie horizontale vlakken. Bedoeld voor wie meer wil weten over, onder meer, de ontwikkeling van de wetenschap, de evolutie van kunst en letterkunde, filosofie en wereldreligies.

Reisje Senegal betaald door filosofen

"Het is raar gegaan," zegt Tom Schoepen. "Na mijn opleiding grafische vormgeving ging ik moraalwetenschappen studeren aan de Universiteit van Gent. in die tijd, 1995, had ik een vriendin die in Senegal in het kader van haar opleiding een stam bestudeerde. Natuurlijk wilde ik dolgraag naar haar toe. Maar zoiets kost nogal wat. En dat geld had ik niet. Tot er een lichtje ging branden. Ik trok mijn stoute schoenen aan en vroeg prof. Etienne Vermeersch of ik zijn cursus "Historisch overzicht van de wijsbegeerte" mocht illustreren. Vermeersch stemde in, en dus plaatste ik in een drietal weken honderden belangrijke historische figuren uit zijn taaie cursus op een poster. Dat een handig overzicht altijd mooi is meegenomen, bleek uit de vele reacties van studenten. De tijdbalkjes gingen als warme broodjes over de toonbank. Zelfs studenten van andere universiteiten zakten naar Gent af om er ��n te bemachtigen. Niet minder dan vijftienhonderd stuks werden er verkocht, en dat voor honderd frank per exemplaar. Senegal lag binnen handbereik."

Voor Schoepen bleef het niet bij de wijsbegeerte, hij ging nog een stapje verder. "Er zijn meer kennisgebieden, dacht ik. Denk maar aan alle disciplines en stromingen binnen de wetenschap, muziek, literatuur en beeldende kunst, noem maar op. Er is ook nog de evolutie. Een tijdsbalk met al die vakgebieden had ik nog nooit gezien. Daarom besloot ik er een te maken."

"Maar hoe ver kun je bij het maken van zo"n tijdsbalk gaan? Ik stuitte op talloze belangrijke namen. Natuurlijk kon ik om de groten, zoals Darwin, Aristoteles en Einstein niet heen, maar wat doe je met al die andere namen waarvan je niet goed weet hoe relevant ze zijn? Je kunt natuurlijk onmogelijk alles erin opnemen, je moet kiezen. Een grote verzameling universiteitscursussen vulde ik aan en vergeleek ik met andere betrouwbare academische bronnen. Ze vormden een prima uitgangspunt voor mijn selectie. Nadat ik de tijdsbalk inhoudelijk en ook grafisch had uitgewerkt, kon ik voor extra supervisie terecht bij vijftien professoren. Uiteindelijk kwam ik tot een aanvaardbaar geheel met onder meer belangrijke wetenschappelijke disciplines als wiskunde, biologie, astronomie, chemie, fysica, economie, sociologie, psychologie, enz. Een echte interdisciplinaire tijdsbalk dus.

"Ik besef maar al te goed dat ik me op glad ijs begaf. Want je blijft zitten met een hoop onzekerheden en tegenstrijdigheden. Ook al doe je nog zoveel moeite om alle data en namen extra goed te checken � en dat heb ik zeker gedaan �, toch kun je niet alles achterhalen. Er bestaan veel bronnen die de vermoedelijke werkelijkheid benaderen, en helaas vermelden ze dit meestal niet. Op mijn tijdsbalk staan dan ook symbooltjes die aangeven dat het om een vermoedelijke datering gaat. Een goed voorbeeld hiervan is de geboorte en de dood van Jezus. Niemand kan zeggen, doordat directe historische bronnen ontbreken, wanneer die plaatsvonden. Hierbij was ik dan ook afhankelijk van de meningen van theologen en bijbelgeleerden en de overeenkomst tussen hen. Of wat te denken van de ontdekking van de eerste en de tweede wet van de thermodynamica. De tweede wet wordt meestal toegeschreven aan R. Clausius en W. Thomson, in 1850-51. Maar over de eerste wet zijn meer twijfels. Wetenschapsfilosoof T. Kuhn onderscheidt een twaalftal onderzoekers die allen aanspraak kunnen maken op de ontdekking daarvan."

"Natuurlijk kunnen anderen over bepaalde aspecten van zo"n tijdsbalk een andere mening hebben. Geschiedschrijving blijft immers een delicate wetenschappelijke discipline. Bovendien is elke periodisering en onderverdeling � hoe zorgvuldig ook � aan discussie onderhevig. Vereenvoudiging van de complexe werkelijkheid is nuttig, maar is ook aan grenzen gebonden. En waar die grenzen nu precies moet liggen, daarover is het laatste woord nog niet gezegd. Om die reden ben ik dan ook een discussieforum op het internet geopend."

Verliefd op een doos

Inhoudelijk was het een loodzwaar project, maar ook de grafische uitwerking ervan was niet eenvoudig. "Mijn computer kreeg het zwaar te verduren en crashte dagelijks wel een paar keer. Niet zo raar natuurlijk, als je bedenkt dat de tijdsbalk negenhonderd megabyte in beslag neemt. Ook de diverse lettertypes bezorgden me soms kopzorgen. Waar haal je bijvoorbeeld Arabische lettertekens en Chinees schrift vandaan?"

"Om uiteindelijk de drukfilms te laten maken, trok ik zelfs naar Groot-Brittanni�. Want ergens anders kon dit niet. Maar ook daar verliep niet alles even vlekkeloos. Je begrijpt, ik was dan ook heel gelukkig toen ik na een week � ik had er eigenlijk maar twee dagen voor uitgetrokken � met de doos met films naar buiten liep. Ik ben nog nooit zo verliefd geweest op een doos. Natuurlijk moest de tijdbalk nog worden gedrukt. Dat gebeurde in Antwerpen. Ook dit was niet eenvoudig. Ik heb wel negenhonderd proefdrukken onder mijn ogen gehad, vooraleer de definitieve druk van de persen rolde."

Schoepen doopte zijn project Sisyphus � inmiddels uitgegroeid tot een eenmansbedrijfje � naar de Griekse mythologische koning die als straf voor hebzucht de opdracht kreeg een zwaar rotsblok mee een berg op te rollen. De goden waren zo gemeen dat, telkens als Sisyphus de top bijna had bereikt, ze het blok weer naar beneden lieten rollen. Een strijd zonder einde. "Dat leek bij mij af en toe ook wel het geval. Het was soms een echte lijdensweg. Maar ik was al te ver om er mee te stoppen. Ik moest verder, van opgeven kon geen sprake zijn."

Dat Tom net aan de Universiteit van Gent het idee kreeg een interdisciplinaire tijdbalk te maken, is niet zo gek. De grondlegger van de Gentse afdeling moraalwetenschappen, filosoof Leo Apostel (1925-1995), was ��n van de grootste Vlaamse interdisciplinaire denkers. Ook vandaag nog is zijn invloed op de opleiding duidelijk merkbaar.

Over het resultaat is Tom zeer te spreken. Maar hij is wel realistisch. "Deze tijdbalk van de menselijke evolutie, kennis en cultuur, geeft absoluut niet de complete wereldgeschiedenis weer. Hoe uitvoerig ook, vele westerse en niet-westerse kunstenaars, geleerden en intellectuelen staan er, door plaatsgebrek, niet op. Een andere reden is dat bepaalde ontwikkelingen � bijvoorbeeld die van de geschreven filosofie in Zwart-Afrika � tot voor kort weinig of niet voordeden. Sommige kennisgebieden hebben zich in het westen sterker ontwikkeld dan ergens anders. De tijdsbalk een louter westers overzicht noemen is ook weer te kort door de bocht. Want de tijdsbalk bevat ook heel wat niet-westerse gegevens, bijvoorbeeld de ontstaansgeschiedenis van oosterse religies, jodendom, islam, Chinese letteren en filosofie en het ontstaan van diverse volkeren vanuit genetisch perspectief."

Schoepen heeft zijn project altijd op een kritisch-wetenschappelijke manier willen aanpakken. "Tijdens het bestuderen van de bronnen vormde ik bepaalde meningen en maakte ik keuzes. Deskundigen weerlegden of nuanceerden die dan weer. Uiteindelijk is er ��n groot historisch-wetenschapplijk onderbouwd overzicht uit voortgekomen. Zo staat de psychoanalyse bijvoorbeeld aangegeven als een voorwetenschappelijke discipline, en de biologische evolutie als de basis waaruit cultuur evolueerde. Ik wil beschrijven wat de meeste tijdbalken nalaten te doen, namelijk hoe natuur en cultuur met elkaar zijn verbonden. De een groeit uit de ander voort."

Mooi aan de muur

Tom Schoepen is er van overtuigd dat er behoefte is aan een interdisciplinair overzicht "Naast zijn didactische functie is een totaaloverzicht, doordat kennisgebieden nooit volledig los staan van elkaar, bijzonder nuttig. Wetenschap is immers een soort kennissysteem waarvan de verschillende deeldisciplines elkaar in hun zoektocht naar kennis ondersteunen."

Voor wie is de tijdbalk bedoeld? "Voor iedereen met een meer dan normale belangstelling voor wetenschap, en daarvan graag een overzicht heeft. Een soort aanvulling op de bibliotheek thuis, of een handig studieinstrument. Natuurlijk kun je vandaag ook op het internet tal van tijdbalken vinden. Maar zo"n, in veel gevallen niet interdisciplinair, overzicht beperkt zich meestal tot de grootte van je scherm. Deze tijdbalk is een soort wereldkaart van de menselijke kennis die je ook nog eens een mooi plaatsje in je huis kunt geven."

Schoepen heeft het nu heel erg druk. Zo druk, dat hij bijna geen tijd heeft om zijn scriptie te schrijven en zijn studie af te ronden. Hij is nu meer met zijn bedrijfje bezig. "Nu concentreer ik me op de Engelse vertaling van de tijdsbalk. Want mogelijk heeft ook het buitenland belangstelling. En dat zou natuurlijk heel mooi zijn."

Monique Oppeneer
Verschenen in EOS, september 2001