Gek.
Wie is er in 's hemelsnaam zo gek om een tijdsbalk van de gehele biologische en culturele evolutie van de mensheid te willen realiseren? Tom Schoepen (31) legde na vier jaar zwoegen deze maand de laatste hand aan zijn pronkstuk. Een gesprek over de onmogelijkheid nog een homo universalis te zijn.

In de Gentse Backstage staat de tijdsbalk op een podium opgesteld. Op 2 meter x 1,37 meter is vijftien miljard jaar evolutie van het heelal en 5000 jaar culturele geschiedenis weergegeven. "Meer dan 3000 belangrijke stromingen, vertegenwoordigers, essenti�le publicaties en andere feiten zijn geplaatst in tijd en ruimte", luidt de bijgevoegde verantwoording. Opgedeeld in drie boven elkaar geschikte horizontale vlakken ontvouwt zich de ontwikkeling van kunst en letterkunde, van filosofie en wereldreligies en van de wetenschappen, tegen de achtergrond van de voornaamste politieke omwentelingen. Een verstelbaar hangsysteem zorgt ervoor dat de gewenste informatie op ooghoogte hangt. Kadertjes met achtergrondinformatie over stromingen en indelingen en foto's verluchten het geheel.

"Het plan voor een tijdsbalk ontstond toen ik, na mijn opleiding als grafisch vormgever, de studies moraalwetenschappen aan de Universiteit Gent aanvatte", licht de trotse auteur toe. "Aanvankelijk illustreerde ik alleen de cursus 'Historisch overzicht van de wijsbegeerte' van filosoof Etienne Vermeersch op afficheformaat. Daar bleek bij de studenten zoveel interesse voor dat ik in 1996 startte met de ontwikkeling van een interdisciplinair overzicht. Het groeide al snel uit tot een enorm project met relevantie buiten de universiteit." Dat Schoepen net aan de UG op een dergelijk idee kwam, is geen toeval. De grondlegger van de Gentse afdeling moraalwetenschappen, filosoof Leo Apostel (1925-1995), was de Vlaamse interdisciplinaire denker bij uitstek, en zijn invloed is nog steeds merkbaar in de brede opleiding van de studenten. Schoepens andere inspiratiebron was echter de volgens hem de wat miskende ethicus Hugo Van den Enden, aan wie hij de tijdsbalk opdraagt. "Zijn fenomenale kennis en interdisciplinaire aanpak lieten een diepe indruk op mij na". Een mooier eerbetoon is nauwelijks denkbaar, maar een gewaagder onderneming evenmin. Een tijdsbalk van die omvang en met zoveel zin voor detail bestond nog niet. "Mijn uitgangspunt waren de universiteitscursussen. Die vulde ik aan met academische bronnen. Uiteraard bevat de geschiedenis een aantal figuren waar je niet buiten kunt, zoals Aristoteles, Shakespeare, Darwin en Einstein. Voor de meerderheid geldt echter dat je elke naam die je kiest door wel tien anderen kunt vervangen. Voor mijn finale uitwerking verklaarden zich gelukkig een vijtiental Professoren bereid tot supervisie. Door de onderlinge vergelijking van bronnen wordt trouwens al snel duidelijk wie wel, niet of minder relevant is. Bij mijn selectie heb ik elke steen vijf keer omgedraaid. Toch blijven er ontzettend veel onzekerheden. Zelfs in de betrouwbaarste bronnen tref je tegenstrijdigheden aan. Vaak omdat sommige 'feiten' eigenlijk benaderingen van de vermoedelijke werkelijkheid zijn, een gegeven dat de meeste bronnen nalaten te vermelden. In dergelijke gevallen heb ik altijd contact opgenomen met deskundigen. Waar wenselijk geef ik ook via symbooltjes aan dat het om vermoedelijke data gaat. Een interessant geval is bijvoorbeeld Jezus. Zijn geboorte- en sterfdata zijn nauwelijks te achterhalen, want daarover bestaan geen directe historische bronnen. Ik moet mij dan baseren op de heersende consensus tussen bijbelexegeten en theologen."

Discussie over de tijd

De tijdsbalk is vooral een kritisch-wetenschappelijk project, benadrukt Schoepen. Daarom wil hij er een discussieforum op het internet over starten. "Wie wetenschappelijk wil zijn, moet immers openstaan voor discussie en eventueel weerlegging. Die kritische ingesteldheid weerspiegelt zich in mijn keuzes, die ik ook weer aan kritiek liet onderwerpen. De psychoanalyse vermeld ik bijvoorbeeld als een voorwetenschappelijke discipline. De invloed van Freud is vooral voelbaar in de letterkunde, dus cultuurhistorisch. Ik beklemtoon sterk de biologische evolutie, die ik onderaan plaatste als de basis waaruit al de rest groeide. Enerzijds wilde ik een vervreemdingseffect cre�ren door grafisch aan te geven hoe onze soort op de evolutionaire klok slechts een fractie van een seconde voor twaalf ontstond, een gegeven dat tot nederigheid inspireert. Ook wilde ik benadrukken hoe cultuur geworteld zit in natuur." Dat evolutionair-wetenschappelijke kader blijkt geen vanzelfsprekendheid bij de bestaande tijdsbalken. "Sommige vermelden onze evolutionaire achtergrond niet, alsof wij geen biologische maar louter cultureel bepaalde wezens zouden zijn. Andere, vooral Amerikaanse, hanteren een christelijk perspectief of zijn ronduit creationistisch van inslag: zij nemen het bijbelse scheppingsverhaal letterlijk. Een wereldwijd waanzinnig populaire tijdsbalk stamt uit de negentiende eeuw en volgt bisschop Ussher in zijn stelling dat God de aarde schiep in 4004 v. Chr. Adam en Eva worden netjes vermeld als de eerste mensen en de ontwikkeling van talen situeert zich in de toren van Babel." De tijdsbalk van Schoepen schrikt af door de gedetailleerdheid ervan, maar dat is de prijs van de precisie. De ontwerper wilde rekening houden met eerder marginale stromingen en met belangrijke vrouwen. "Veel vrouwen in de geschiedenis hebben immers nooit de waardering gekregen die ze verdienden", meent Schoepen. Dat wordt ge�llustreerd met het tragische verhaal van de Russische Sofia Kovalevskaya, een negentiende-eeuwse wiskundige die naam maakte in de analyse. "Vrouwen hadden destijds geen toegang tot de universiteit, maar zij kon naam maken doordat de Duitse wiskundige Weierstrass haar als zijn priv�-leerlinge aanvaardde; terwijl veel van zijn mannelijke collega's simpelweg de idee�n van vrouwen jatten. Het geluk was echter niet lang aan haar zijde: een vriesnacht in een station waar zij was vastgeraakt, werd haar op 41-jarige leeftijd fataal."

Tendentieus

"Ik ben er niet zoveel mogelijk vrouwen gaan uitpikken; ik wil ook niet tendentieus zijn in omgekeerde richting. De personen moeten de moeite lonen, zeker ook in vergelijking met andere relevante namen", zegt hij. Voor diezelfde moeilijke keuze stond hij met betrekking tot niet-westerse namen en fenomenen. "Ik wilde rekening houden met de mijlpalen in andere culturen, bijvoorbeeld dat de uitvinding van het getal nul op naam van de Maya's staat. Dat leidde echter weer tot enorme selectieproblemen. Je kan immers eindeloos nuanceren, en op het vlak van wetenschappelijke ontwikkelingen ligt het zwaartepunt nu eenmaal onloochenbaar in het Westen. Een uitzondering vormt de Arabische wereld, die een grote wetenschappelijke bloei kende tijdens de westerse Middeleeuwen. Daarna ging het echter weer bergaf en het vermelden van die minder relevante periode mag niet ten koste gaan van zeer invloedrijke wetenschappers als J. Kepler of Niels Bohr. Maar elke selectie en elke classificatie blijft natuurlijk betwistbaar. Zeker het inschatten van het heden is bijzonderlijk moeilijk, omdat je pas van op enige afstand een heldere kijk op prominente stromingen en personen krijgt. Het blijvende belang van een recent iemand als evolutiebioloog Richard Dawkins of de genetici James Watson en Francis Crick staat echter buiten kijf."

Schoepen legde duidelijk zijn ziel in zijn 'project Sisyphus', zoals hij het doopte. In de steen die hij de voorbije jaren naar boven rolde, staan onder meer filosofie, wiskunde, astronomie, fysica, chemie, biologie, economie, psychologie, sociologie, antropologie, de wereldreligies, muziekgeschiedenis, letterkunde en beeldende kunst gekerfd. Monnikenwerk noemt hij het, en hij zou er niet opnieuw aan beginnen. Wat hij er van geleerd heeft? Niet in het minst intellectuele bescheidenheid. "Ik weet dat het een filosofische platitude is, maar ik meen het echt: hoe meer kennis je verwerft, hoe sterker je je eigen onwetendheid beseft", verklaart hij. "Ik heb de voorbije jaren ontzettend veel opgestoken, maar die kennis is vooral generalistisch. Natuurlijk zijn generalisten die verbanden kunnen leggen even noodzakelijk als specialisten, maar uiteindelijk zijn beide vormen van kennis problematisch. De universele genie�n zijn echter al uitgestorven sinds de negentiende eeuw. Als puntje bij paaltje komt blijft iedereen bij zo'n overzicht een leek. Dat mag je er niet van weerhouden zoiets te ondernemen, zolang je maar voorzichtig blijft. Ik beschik nu over een goede basis om verder op te bouwen en ik heb gevoel ontwikkeld voor de graad van betrouwbaarheid van bronnen."
"Mijn creatie is als een wereldkaart van de evolutie. Wie meer wil weten, kan boeken raadplegen", zegt Schoepen. "En het is een leuk decoratiestuk."

Door Griet Vandermassen,
verschenen in De Morgen